left-1.jpg
right-4.jpg

De 6 Canons van de Rijn- & Veenstreek

Samenvatting

Hoe we Rijn- & Veenstreek informatie in canon vorm door middel van verhalen in onze informatiekiosk toegankelijk maken 

Schermafbeelding_2019-12-17_om_20.05.24.png

In onze informatiekiosk zullen we achtergrondinformatie per thema in canon-vorm presenteren. 

Via zes verschillende invalshoeken (historie, bodem, water, energie, voedsel en natuur) worden in een canon onderwerpen uitgediept, onderverdeeld langs een tijdlijn in vensters of verhalen. Ieder venster vertelt weer een apart verhaal dat in de tijd past bij de gekozen invalshoek.

We noemen deze invalshoeken de “Canons van de Rijn- en Veenstreek”.
In tegenstelling tot andere canons gaan wij niet alleen in op het verleden van ons R&V landschap,
in onze canons gaan we ook in op het heden en een duurzame toekomst van ons landschap.

Aan canons werken verschillende auteurs mee, die gebruik maken van een veelheid aan bronnen.
De gekozen invalshoeken overlappen elkaar ten dele. En dat is de bedoeling ook.
Niet alleen heeft de mens onze omgeving gevormd en is verandering de rode draad door alle verhalen,
al lezend zul je ook ontdekken dat welke invalshoek je ook kiest,
iedere canon hangt met andere samen. 

Kies afhankelijk van je eigen interesse een invalshoek en struin door de verschillende verhalen. 

 

Unknown.jpeg

 

Werk in uitvoering, een canon is nooit klaar !

We werken er met ons team van vrijwilligers hard aan om de zes canons te vullen.
We presenteren in dit artikel de voorlopige stand van zaken.

Net als ons landschap zullen onze canons blijven veranderen.

We zullen onze canons naar voorbeeld van Wikipedia steeds verder uitwerken.  
Dus kom je in een canon iets tegen waarvan je denkt, daar weet ik meer van,
dit klopt niet of ik mis een belangrijk element, 
laat het ons svp weten via: 

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

We nemen daarna contact met je op. Samen bouwen we verder aan de Canons van de Rijn- & Veenstreek. 

Veel plezier !

Schermafbeelding_2020-01-14_om_03.15.43.jpg

 

1. Historische canon van de Rijn- & Veenstreek: Hoe wij leven en onze regio veranderen & ontwikkelen.

Steeds past de mens zijn omgeving aan de sociaal maatschappelijke ontwikkelingen
en/of de veranderende economisch technische mogelijkheden van de tijd waarin hij leeft.

Het landschap in de Rijn- & Veenstreek is onder invloed van ons mensen continu in verandering.

Het landschap van vandaag is het resultaat van een lange maatschappelijke ontwikkelgeschiedenis en tevens vertrekpunt voor nieuwe ontwikkelingen.
Zoals het landschap van vandaag niet hetzelfde is als het landschap van gisteren, zal ook het landschap van morgen verschillen van dat van vandaag.

 

Voor 50

De “ontdekking” van de Rijn- & Veenstreek

Migratie van nomadische volkstammen uit het oosten. Na de IJstijd wordt land bewoonbaar, permanente vestiging eerste verzamelaars:

Locatie: Archeon

50 – 400

De trektocht van de Romeinen tot aan de Limes

Limes grens Romeense rijk, castella Matilo, Albanianea, Nigrum Pullum

locaties: RMO, Archeologie Museum Zuid-Holland, Romeinse scheepswerf Archeon, Nigrum Pullun

1100 - 1650

Ontginning van het veen

Bevolkings groei maakt ontginning van het moeras noodzakelijk tbv agrarische gebruik en brandstof, landbewerking, waterprobleem  

1165 - 1200

Illegale dam in de Rijn

Suadenburcherdam of Zwammerdam hield het water buiten Holland, tot nadeel van de bewoners aan de Utrechtse kant. De Duitse keizer beval de graaf van Holland de dam te verwijderen. Na 1200 sloot de dam de Oude Rijn niet meer af, maar bleef bestaan als een dam met doorlaatopening.

1400 - 1500

Eerste molens

Ontwikkeling van molentechniek (in korenmolens, poldermolens) biedt legio mogelijkheden

1625 - 1672

Het Fransen gevaar

Hollandse Waterlinie als verdedigingslinie, nut bij vorst ?

Locatie: Fort Wierickerschans

1700 - 1800

Grootschalige turfwinning

Groei nijverheid en bevolking in steden, verhoogt vraag naar turf

1700 - 1850

Buitenverblijven langs de Rijn

Rijke stedelingen ontvluchten de “vuile” steden, ontdekken de schoonheid & rust van het platteland, stichten boerderijen, landgoederen en buitenverblijven

1850 - 1950

Bedrijvigheid langs de Oude Rijn

Nijverheid groei nr industriële productie alkovens, steen- / pannenfabrieken, scheep- & motoren bouw

Locatie: Smederij museum Nieuwkoop

1960 - 2050

R&V, tuin van de Randstad

Stadsbewoners zoeken het groen van de polders en plassen op voor rust, sport en welzien, Rijn- en Veenstreek ontwikkelt zich als als recreatief toeristisch trekpleister

Locatie: Van Kromme Aar veenrivier naar Park Zegersloot natuur-, recreatie- en sport.

Nu- 2050

Op weg naar een duurzame R&V

Wat zijn de kenmerken van een duurzame Rijn & Veenstreek in 2050 ?
Natuurlijk water ook in de stad herleeft, je verplaatst je in steden en dorpen met de fiets of het openbare vervoer, lokale producten zijn beschikbaar in de supermarkt en direcvt bij de producent, erfgoed blijft behouden en geeft karakter aan de streek, industrie- & handelsgebieden worden hergebruikt, ecologische routes dragen bij aan onze natuurlijke rijkdom en aan een levend landschap, ecologische rijkdom is leidend en de bodem is sturend voor het agrrische gebruik

Lees verder in: panorama van NL 2030, landschap biografie Alphen aan den Rijn, De Bosatlas van de Duurzaamheid

 

 
2. Bodem canon van de Rijn- & Veenstreek: Onze bodem het fundament van ons landschap en leven

De bodem van de R&V is in de pre historie gevormd en bestaat uit in de oertijd afgezette lagen van zand, veen en klei.

De landschaptypes die nu in onze regio voorkomen zijn gebaseerd op deze ondergrond en het menselijk ingrijpen door vervening en landbouw door de eeuwen heen. Het oevergebied van de Oude Rijn, dat van oudsher voor bewoning benut werd, gaat geleidelijk over in de klei afzettingen en het achterliggende veenweidenlandschap dat zijn open karakter te danken heeft aan de melkveehouderij die al eeuwen de economische basis van het gebied vormt. Nog verder van de rivier legde men droogmakerijen aan die het resultaat zijn van een vervening tot wel 6 m. onder NAP. Deze lage polders zijn veelal als akkerbouwgebeid ingericht .
In ons gebied kennen we tenslotte meren met een natuurlijke ontstaansgeschiedenis en plassen die door menselijk ingrijpen ontstaan zijn. Het Braassemermeer is nog een restant van getijdenbewegingen en inslagen van de Noordzee. De plassen zijn allereerst door vervening ontstaan zoals de Nieuwkoopse en Langeraarse plassen en veel recenter de Zegerplas ten behoeve van zandwinning voor de weg- en woningbouw van Alphen.

Periode/jaar

Canonvenster

Inhoud

Pleistoceen

voor 11.500 AD

Landijs trekt zich terug.

Er ontstaat grindvlaktes & steppen met vlechtende rivieren. Dekzand en stuifzand uit ijstijd vormen de basis voor de afzettingen   van zeezand, zeeklei en veen. Op toendrasteppe groeien grove dennen en leven grote landdieren als mammoeten en kleinere zoogdieren.

Overblijfselen van die dieren spoelen nu nog aan op het Noordzeestrand en zijn te zien in het Archeologiehuis Zuid-Holland bij Archeon

11.500 – 6.000 AD

Zeespiegel stijgt, kustlijn schuift naar het oosten

Zandvlaktes en hogere delen raken bebost. Eerst nog naaldbos met taxus en jeneverbes, later eiken en beuken. Eerste vennen en moerassen met basisveen laag wordt gevormd. Basisveen is vooral laagveen. Krijgt naam omdat het pakket op de zand ondergrond wordt gevormd en bedekt door zeezand en zeeklei. Grote landdieren sterven uit.

6.000 – 600 AD

Zeespiegelstijging neemt af,

land door veenvorming in moerassen..

De Rijn- & Veenstreek lijkt in deze periode op een waddenlandschap met lagunes. Zoetwater uit het achterland zorgt kustmoerassen, waar veenvorming aan de gang is.

Over het hele gebied wordt een veenpakket gevormd: Het oppervlakteveen. Dit vormt de basis voor toekomstige landschappen. Eerst als laagveen, later ook plekken met hoogveen. Leven neemt toe en wordt beïnvloed door aanvoer van zoet water door rivieren en zout water door zeeinbraken. Ons landschap raakt steeds verder begroeid en wordt gekenmerkt door moerasbossen, geulen en meren.

Fossiele eiken worden nog steeds opgebaggerd en zijn langs uitgebaggerde sloten te vinden

600 AD - nu

Het oevergebied langs de Oude Rijn en veenriviertjes

De eerste bewoning van onze regio begint op de hogere oeverwallen van de Rijn en oude veenrivierstroompjes als de Meije, waar de bewoners op een ondergrond uit zavel (grof zand) en lichte klei veilig waren voor overstromingen bij hoogwater.  Die oevers liggen nu ongeveer op zee nivo. Uit een verzameling van  individuele hutjes ontstaan dorpen die zich kenmerken door een lintbebouwing die de natuurlijke stromen van de waterlopen volgt. Afwisselend vind je er boerderijen, kerken, landhuizen, maar ook de woonhuizen van de (land)arbeiders. Vooral langs de Oude Rijn ontwikkelen zich op de rivieroevers in en bij de dorpskernen ook de handel en nijverheid. Door een ideale waterverbinding tussen achterland en de grote steden groeit de kleinschalige nijverheid van Bodegraven tot Katwijk uit tot een divers geïndustrialiseerd gebied. Er ontstond een keten van fabrieken, kalkovens, werven, molens en pakhuizen. 

Nu nog zichtbare overblijfselen van deze bedrijvigheid uit vroegere tijden zijn Molen de Eendracht of de oude steenfabriek in Zoeterwoude Rijndijk en de nog klassieke Falcon werf langs de Oude Rijn. Deze laatste twee kunnen helaas niet bezocht worden.

De wandelingen die het Alphense Gilde, Historische Verenigingen  en CAS regelmatig organiseren langs de Oude Rijn, nemen je mee terug in de tijd van nijverheid en handel.

1000 - 2050

Onze  veenweiden polders

Achter de oeverwallen lagen uitgestrekte veengebieden. Ooit onderdeel een enorm moeras dat achter de Hollandse kustduinen in de hele rivierendelta van Rijn, Maas en Schelde te vinden was. Hier heeft zich een meterdikke laag veen op de klei gevormd die gedeeltelijk nog steeds aanwezig is. Door ontginning van de veengebieden en de daarmee gepaard gaande ontwatering is oxidatie van het veen op gang gekomen. Door oxidatieprocessen klinkt het veen in met als gevolg bodemdaling. Door verdere ontwatering is dit een niet te stoppen proces met grote gevolgen voor de waterhuishouding en daarmee het agrarisch gebruik van het gebied. Veenweidepolders liggen  van -1.00 m. tot -4.00 m. onder NAP.

De Wilck halverwege Zoeterwoude Rijndijk en Hazerswoude-Dorp is een gerenommeerd vogelreservaat. Het gebied is van grote betekenis als foerageer  en rustgebied voor moeras en weidevogels. Het bestaat uit natte en vochtige graslanden. Het is een prachtig voorbeeld van het ouderwetse Hollandse veenweidegebied. 

De veenweidepolders zijn ook de geboortegrond van zuivelproducten als vers gekarnde boerenboter bijvoorbeeld die van Zuivelboerderij Steenwijk, volle boerenmelk uit de melktap van de Witte Gravin en uiteraard onze wereld beroemde Goudse boerenkaas van Boer Ben, Kaasboerderij Luijten of Lena’s Hoeve.

Andere wereld vermaarde polderproducten zijn de bomen en planten “From Boskoop”. De kwekerstuinen van Boskoop telen niet alleen sier-, fruitbomen en kruiden. Ook kun je er heerlijk wandelen door de Nationale Planten Collectie tuinen of stap binnen in het Boomkwekerijmuseum en laat je daarna tijdens een excursie laten rondvaren langs de kwekerstuinen.

1500- 2050

Het (veen)plassen gebied

Waar het veen gewonnen is vanwege de turf als brandstof zijn grote  plassen ontstaan. De Westeinder, de Nieuwkoopse en de Langeraarse plassen. Ze liggen op zo’n – 4.00 meter onder NAP.

Het veen werd voor een klein deel als bandstof door de bewoners van de streek  gebruikt. Het over grote deel was voor de stedelingen en de nijverheid in Leiden, Amsterdam en Haarlem bestemd. De Nieuwkoopse plas is slechts deels verveend, waardoor hier nog legakkers en zeldzame biotopen als natte weilanden met trilveen en zuddes aanwezig zijn.

Spannend is het om een fluisterboot of kano te huren en de plassen te verkennen. Wil je iets meer comfort dan is Natuurmonumenten is een prima keuze. Zij zijn zeer actief en organiseren wekelijks een grote variatie aan excursie en activiteiten voor oud en jong.

De Geerpolder plas ten noorden van de Langeraarse plassen is een natuurgebied dat nog in aanleg is. Hier is de inpoldering terug gedraaid en de polder weer in zijn oorspronkelijke staat gebracht. Je kunt via een natuurpad door het gebied wandelen op zoek naar de rustplaatsen van reigersoorten als de grote zilverreiger, lepelaars en roerdompen.  

Het plassengebied is ook bekend om zijn oude ambachten. De rietstekers kun je in de nazomer aan het werk zien. Smeden zijn in het Smederijmuseum aan de slag en beroepsvissers langs de plassen hebnen als het seizoen meezit snoekbaars gevangen. Een echte Rijn- & Veenstreek delicatesse.

1800 - 2050

Droogmakerijen

Door ontgraving van het veen en de drooglegging van de plassen zijn enkele droogmakerijen ontstaan. Typische droogmakerijen zijn de grootschalige open Hazerswoudse polder of de Vierambachtpolder en Polder Nieuwkoop met prachtige vergezichten. Polder Nieuwkoop is het diepste punt van de Rijn- & Veenstreek, tussen – 5,40 m. en – 5,80 m. De bodem van deze polders bestaat uit zware klei langs de randen en lichte klei in het midden in een lang recht blokpatroon met brede sloten, omringd met stevige dijken. De polders zijn nu weilanden en vruchtbare akkerbouwgebieden waar aardappels, uien en koolsoorten verbouwd worden. 

Boeren landpaden doorkruisen het gebied. De Westvaartroute bij Hazerswoude is een aanrader om het verschil tussen een polder en een droogmakerij te ontdekken en om te genieten van prachtige vergezichten en hoogteverschillen.  Het Bentwoud is een voorbeeld van een nieuwe natuurinrichting. Dit poldergebied is het grootste aaneengesloten bosgebied in de Randstad, waar je ook van de paden af mag en lekker kunt struinen door het bos. 

2020-

Op weg naar een duurzaam landschap

 

Er komt in de komende decennia veel op ons landschap af: een klimaatakkoord, de noodzaak tot klimaat adaptatie en waterbeheer, regionale energiestrategieën, circulaire economie, een heroriëntatie van de landbouw, natuurontwikkeling en een voortgaande verstedelijking. Stuk voor stuk complexe vraagstukken, zeker ook in hun onderlinge samenhang.

Lees verder in: panorama van NL 2030, landschap biografie Alphen aan den Rijn, De Bosatlas van de Duurzaamheid

 

3. Water canon van de Rijn- & Veenstreek: Water de bron van ons leven 

 

Wij leven dichtbij de zee, in een sinds de komst van de mens in deze streek steeds verder gecultiveerde rivierdelta.
Water is de tweede alles verbindende factor in onze geschiedenis en zal dat ook in de toekomst blijven.

De Rijn- & Veenstreek dankt haar bestaan aan de ligging aan de Rijn. Leven in de rivierdelta langs de Rijn betekent al sinds de eerste nederzettingen: profiteren van het water als transportmiddel, voor visserij en voor landbouw. Leven in de delta is echter ook nooit zonder gevaar voor overstromingen geweest. Sinds de vroege middeleeuwen hebben Nederlanders in waterschappen samengewerkt aan wateropgaven. Vooral in de lager gelegen delen is er een voortdurende strijd tegen de bedreigingen van het water. We zoeken contstant naar de balans tussen de afvoer van het teveel aan water in natte tijden en de beschikbaarheid van voldoende zoetwater in droge tijden. Omgang met het water heeft onze regio in de wereld een iconische status bezorgd. 

Periode/jaar

Canonvenster

Inhoud

prehistorie - 2050

Klimaatverandering en gevolgen waterkwaliteit en – veiligheid.

Kun je je voorstellen wat klimaat met schoon & gezond water te maken heeft ?

Sinds de ijstijd is het klimaat voortdurend aan verandering onderhevig. Gevolgen zijn zeespiegelstijging; extreme regenval; extreme droogte; overstromingen; bodemdaling; verzilting. Sinds mensen in ons gebied wonen zijn we bezig om die bedreigingen van het water het hoofd te bieden.

prehistorie-2050

Het watersysteem van de R&V

Het watersysteem van de R&V vormt een weerspiegeling  van de geschiedenis van dit gebied. Er zijn verschillende soorten water. Er zijn natuurlijke meren, die de restanten zijn van stormvloeden vanuit zee. Bv het Braassemmermeer, de Wijde Aa en de Kagerplassen.  En er zijn veenplassen, zoals de Langeraarse, de Westeinder, de Reeuwijkse  en de Nieuwkoopse Plassen.  Dit zijn plassen die na  de veenwinning niet zijn drooggelegd. Tenslotte zijn er nog zandwinplassen zoals de Zeegerplas.

Rondom  de nog bestaande meren en plassen, maar ook om en in de  drooggemalen meren en plassen (droogmakerijen) zijn systemen van ringvaarten, boezemweteringen en poldersloten gegraven om overtollig water af te voeren of  juist extra water in te laten. Er zijn natuurlijke waterlopen zoals de Oude Rijn, de Kromme Aar, Does, Drecht en Meie. Deze fungeerden vooral als afwater systeem vanuit de veengebieden. En tenslotte zijn er kanalen gegraven, met name voor de scheepvaart maar ook voor de waterafvoer, zoals de Gouwe, het Aarkanaal, het Amsteldrecht-kanaal en de Woudwetering. Plus niet te vergeten ons fijnmazige systeem van weteringen en sloten in onze polders.

prehistorie - 2050

Vervoer over water

Water fungeerde als toegang tot het moeras voor onze oerbewoners, als aanvoerweg van goederen in en van het Romeinse Rijk, als transportader voor turf naar de grote steden, als trekvaart voor boeren, burgers en buitenlui en in onze tijd ook voor recreatievaart.

Tot 1900 was het vervoer over het water belangrijker dan het transport over land. Van de kano’s van de oerbewoners, de Romeinse schepen uit Zwammerdam, de Boskoopse schouwen, naar de containerschepen en de Alpherium containerterminal voor onze hedendaagse economie, Onze jacht- en sloepenbouwers als Van Lent en van Wijk hebben wereldfaam.

1250 - 2050

Waterbeheer In de R&V

Ons Nederlandse waterbeheer is uniek op de wereld. Hoogheemraadschap van Rijnland is een van de oudste democratische organen ter wereld.

Tot halverwege de Middeleeuwen (900) liep het overtollige water in het Rijnland vanzelf af van het land via de lager gelegen kreken en rivieren naar de Noordzee. Daarna veranderde dit. De zeespiegel steeg en de monding van de Oude Rijn slibde dicht. Bovendien begonnen de bewoners van de delta de bodem te ontginnen tbv landbouw en veeteelt, waardoor de natuurlijke bodemdaling werd versneld. Men kreeg last van natte voeten!

Dit probleem werd aangepakt door het uitgraven van bestaande kreken en veenriviertjes: de Does, de Zijl en de Heimanswetering. Ook werden dammen, dijken, sluisjes en stuwen gebouwd, waarmee het water kon worden afgevoerd naar het noorden: het IJ en de Zuiderzee. Deze en latere werkzaamheden moesten natuurlijk worden georganiseerd, gecoördineerd, gefinancierd en uitgevoerd. Daartoe werd omstreeks 1250 het Hoogheemraadschap van Rijnland opgericht.

Rijnland zorgt voor droge voeten, veilig, schoon en voldoende water. Haar taak is het nu om ons watersysteem op het gewenste peil te houden om veilig te kunnen werken, wonen en recceëren: kering van buitenwater, boezembeheer, polderbemaling, zorg voor kwaliteit van het oppervlakte water en waterzuivering.

 1400 - 2050

Veenplassen en droge voeten

De structuur van de ontvening in samenhang met de plassengebieden is in de R&V aardig bewaard gebleven. De afvoer van overtollig water als gevolg van de bodemdaling was al vroeg een bron van zorg. Tegenwoordig komen we er rond de veenplassen nieuwe vraagstukken bij als de instroom van voedselrijk water en het instand houden van soorten rijkdom.

1630 - 2050

Bepoldering en veilig water

Het watersysteem in de polder van droogmakerij naar het boezemniveau van de Oude Rijn met bijbehorende waterpeilen kent een heel eigen dynamiek. Het kwam pas goed van de grond na de introductie van de watermolengangen.  

Hoe zo'n molengang in het bemalen van een polder werkt kun je zien bij de Molenviergang in Aarlanderveen. Volg de fietsroute “van Molens- & gemalen”

1700 -  2050

Groei nijverheid en industrie en schoon water

Welvaart levert vervuild water op met stinkende rivieren, sloten, plassen en meren in de Rijn-en Veenstreek.Vanaf de middeleeuwen verslechterde de water kwaliteit.  Heel veel inspanning is nodig om dat te reinigen en verbeteren. Hoe wordt ons water gereinigd. Hoe kunnen we de waterkwaliteit verbeteren ? Met natuurvriendelijke oevers, vistrappen,......

Dat we daar succes mee hebben kun je oa aflezen aan de terugkeer van de otter, die hét symbool is van schoon water in de R&V. 

1950 - 2050

Recreatie en bio-divers natuurlijk water

Onze regio heeft een wateroppervlak als Friesland. Langzaam maar zeker ontdekken we steeds meer de recreatiemogelijkheden van ons water in de R&V. De staande mast route van Ijselmeer naar Zeeland dwars door de R&V was altijd al bij de binnenvaart en schippers van zeil- of mororjachten bekend. De ontwikkeling van leuke blauwe vaarroutes met aanlegplaatsen maakt het ontdekken van het de R&V over water met je eigen of gehuurde sloep of kano steeds aantrekkelijker. Over water beleef je de R&V op een heel natuurlijke manier !

Ook aan de sportieve kant van waterrecreatie hebben we in onze regio een en ander te bieden. De Braassem en Westeinder zijn bijzonder geschikt voor de zeilsport. En de Zegerplas is juist bij uitstek geschikt voor de "kleine" watersport: de waterskibaan, surfen, vissen en duiken.

Het Onderwater Natuurpark Zegersloot en het Ecologisch Papeneiland (in ontwikkeling) in de Langeaarse plas zijn voorbeelden van win-win relaties tussen natuur en recreatie. Resulaat: een betere bio-diversiteit, nieuwe natuur, betere waterkwaliteit, mooiere oevers,  betere waterrecreatie.

2020- 

Op weg naar voldoende duurzaam water

Waterbeheer vanaf nu en zeker in de toekomst zal gebaseerd zijn op versterken van bio-diversiteit, vergroten natuurlijk reinigend vermogen, optimaal benutten van water, minder vervuilen, overschotten vasthouden en dan pas afvoeren

Wat kun je zelf doen aan schoon & gezond water ? 

Ontharden of ontstenen van tuinen en de openbare ruimte; toepassen van waterdoorlatende verharding op paden, tegels en stenen eruit in de tuin (Actie Steenbreek), leg een geveltuintje aan, maak grotere boomspiegels.

Leg een groen dak aan: houdt water langer vast op het dak bij regen, vang regenwater op in een regenton.

Vermijd watervervuiling: gebruik zo min mogelijk chloor, spoel geen medicamenten, frituurvet of chemicaliën door de gootsteen, voer geen eendjes 

Lees ook: panorama van NL 2030, landschap biografie Alphen aan den Rijn, De Bosatlas van de Duurzaamheid

 

4. Energie canon van de Rijn- & Veenstreek: Hoe we ons landschap gebruikten en gebruiken om ons warm te houden en van energie te voorzien

Het voorzien in energie heeft ons landschap gevormd.

Door de eeuwen heen hebben wij Hollanders elke keer weer een nieuwe vormen van opwekking en gebruik van energie gevonden. Het begon met het kappen van onze oerbossen om te voorzien in brand – en bouwhout. Het ontvenen om turf te winnen volgde. Daarna kwam het gebruik van windenergie om grootschalig in te polderen door middel van windmolengangen. Gevolgd door het aanwenden van steenkool, elektriciteit, olie en gas. Elk met zijn eigen mogelijkheden en gevolgen voor het landschap. Langzaam maar zeker groeien we naar meer duurzame opties: bewuster zijn van onze (energie- & grondstof) voetafdruk, de revival van windenergie, introductie zonnepanelen, biomassa, aardwarmte en blauwe energie. Maar ook na het verlagen van onze voetafdruk zal ons landschap in de toekomst blijven veranderen.

Periode/jaar

Canonvenster

Inhoud

prehistorie -1400

Holland, houtland

Vanaf de eerste bewoning van onze regio tot de middeleeuwen is hout de primaire bron van energie. In eerste instantie werd hout uit bossen gekapt. Na de Romeinse tijd was er al sprake ontbossing in onze streek. Voor de middeleeuwen werd het al nodig om hout aan te planten in (boeren)geriefbosjes om te voorzien in brandhout en hout tbv werktuigen.

Boerengeriefbosjes zijn nu nog op menige plek in onze regio te vinden..

500 AD - 1950

 

Inzet van dieren als aandrijfbron

 

Ossen en later ook paarden werden als aandrijfkracht ingezet in de landbouw, transport en de nijverheid om land te bewerken en als aandrijving voor molens, postkoetsen, werktuigen en trekschuiten. Ook was het tot middeleeuwen heel gewoon dat menskracht ingezet werd. Bijvoorbeeld in tredmolens om het scheprad van een molen in beweging te houden. 

De (jaag)paden langs de Oude Rijn richting Utrecht en richting Leiden zijn er nu nog steeds. Over deze jaagpaden liepen de paarden om de trekschuiten over het water te trekken  

Vroege middeleeuwen

Turfwinning  voor lokaal gebruik

 

Door voortgaande ontbossing en het daarmee samenhangende gebrek aan brandstof ging men in de vroege mideeleeuwen steeds meer op zoek naar andere brandstofbronnen. 

Turf heeft ten opzichte van hout een .... verbrandingswaarde dan hout, 11-14 mj/g tov .... mj/kg van hout.

Turf of gedroogd veen was redelijk makkelijk te winnen door het afgraven van hoogveen.De directe gevolgen hiervan zijn nog te zien door de hoogteverschillen dicht bij de rivier. Deze zijn niet allemaal te herleiden tot deze periode, maar de afgravingen in latere perioden vinden hier hun basis

1500 - 1750

Grootschalig gebruik van veen

Handel & nijverheid in omliggende steden als Leiden, Amsterdam en Haarlem groeien en bloeien. Turf is in grote hoeveelheden om de nijverheid te voorzien van brandstof. Het relatief makkelijk te winnen hoogveen raakt uitgeput. Door de uitvinding van de baggerbeugel kan echter ook het dieper gelegen laag veen (laagveen) op grote schaal uitgebaggerd worden. 

Hoogveen is van betere kwaliteit, cq heeft een hogere verbrandiongswaarde) dan laagveen. Turf was echter tot de komst van steenkool de belangrijkste brandstof.

1600 - 1900

Inzet van windmolens

De Vlamingen leerden hoe je windenergie efficiënt kunt omzetten in een rotatie beweging. Zij brachten deze nieuwe kennis ook naar Holland mee om ze in windmolens toe te passen. Dit is de periode waarin windenergie wordt gebruikt bij droogmakerijen en polderbemaling door molens, windenergie wordt door middel van molens ingezet in kleine nijverheid.

1850 - 1950

Inzetten van kolen

Kolen maken het door de uitvinding van stoommachine mogelijk de kleine nijverheid uit te bouwen tot een industrie. Dit is de tijd van de industriële revolutie. In het landschap zijn op diverse plekken nog de stille getuigenvan dit tijdperk te vinden. Bij Hazerswoude Rijndijk staan de schoorstenen van de stoomachines en de steenfabriek ‘Nieuw Werklust’.  

1880 - 2030

Gas neemt de rol van kolen over

Het eerste voorbeeld van gas als energiebron is het gebruik van brongas. Aan het begin van het Windepad ligt de Bronhoeve. Daar is tot ongeveer 1950 brongas gewonnen. Dit werd vanaf het einde van de 19e eeuw in veel Nederlandse polders door boeren met een brongasinstallatie gewonnen om te gebruiken voor verlichting en om op te koken. Het  stamt uit waterbronnen die op een diepte van enkele tientallen meters onder de aardbodem worden aangeboord. Vanaf de jaren '40 van de 20e eeuw werd het gebruik van dit gas geleidelijk aan door elektriciteit vervangen.

Door de ontdekking van Gronings aardgas verandert  ook het landschap van de Rijn- & Veenstreek. (kolen)gas opslag tanks en kachels  verdwijnen. Alle huizen en bedrijven worden aangesloten op aardgas.

Na 2000 wordt duurzaamheid een steeds groter thema. Nieuwbouwwijken worden steeds vaker gebouwd zonder aansluiting op het gas. Bestaande woningen kunnen volgen. Deze omschakeling zal best nog enige tijd gaan duren.

2020  - 

Op weg naar duurzaam energie in de R&v

Het energie systeem van de toekomst zal ingrijpend verandereren: niet alleen gaan we nieuwe energiebronnen ontwikkelen, we gaan ook (weer) energie lokaal produceren en opslaan, energiestromen zullen in twee richtingen stromen en we zullen ons eigen energieverbruik aanzienlijk verlagen.

Nieuwe energiebronnen in de R&V

Hoe we energie op gaan slaan

Hoe we ons eigen energieverbruik kunnen verlagen

Zie: panorama van NL 2030, landschap biografie Alphen aan den Rijn, Bosatlas van de duurzaamheid

 

5. Voedsel canon van de Rijn- & Veenstreek: Hoe we ons landschap gebruikten en gebruiken om ons te voeden

Voedselvoorziening is er mee bepalend voor geweest hoe ons huidige unieke veenweidenlandschap er nu uitziet.

Waar nu koeien het beeld bepalen, werd tijdens de Grote Ontginning het land op grote schaal geschikt gemaakt voor de akkerbouw (verkaveling zoals we nu nog terugzien). Sinds de middeleeuwen is onze regio door haar goede waterverbindingen daardoor ook in staat te voorzien in de voedselvoorziening van de omliggende steden en daarna zelfs de wereldmarkt. De hele wereld kent inmiddels onze Goudse (boeren)kaas en de Schone van Boskoop appels. Vragen zijn of ons landschap dat op den duur aan kan? Hoe groeien we naar een duurzame voedselvoorziening?

Periode/Jaar

Venster

Inhoud

Voor 50 - 100

Hoe onze oerbewoners hun voedsel vonden

De Cananefaten, de eerste bewoners van onze regio, waren verzamelaars en jagers. Verzamelaars van eetbare planten, kruiden en noten. In dierlijk voedsel werd door jacht in de Hollandse wouden & waters voorzien. Ze jaagden oa. op reeën, hazen, ganzen, eenden, patrijzen en houtsnippen

In Archeon kun je zelf beleven hoe onze vroegste voorouders zich van hun voedsel voorzagen. Een boeiende expositie over jacht in het Groene Hart vind je in het Streekmuseum in Reeuwijk. 

50 - 400

Het voedsel dat de Romeinen introduceerden

Romeinen waren lekkerbekken. Voedsel dat ze hier niet konden krijgen als olijfolie, vijgen en zuidvruchten lieten ze over de Rijn aanvoeren. Groenten die hier te verbouwen was gingen ze telen en ze fokten vee dat zich aan ons klimaat en onze zompige bodem kon aanpassen. Zo kennen we sinds de Romeinen mosterdzaad, bieslook, kippen en fazanten.

Romeinse gerechten en ander voedsel van onze voorouders kun je proeven bij het Archeon Culinair event.

100 -

Jagers werden boeren

Jagen en rondtrekken was een zwaar en onveilig bestaan. Wanneer de omstandigheden het toelieten en men veilig het hele jaar door op een plek kon verblijven bleef men er liever wonen. Verzamelingen van hutten ontstonden, men ontgon de omgeving en ging er boeren. Runderen, varkens, schapen en geiten werden al gefokt, geslacht en verwerkt. Nieuw was dat men nu ook startte met het verbouwen landbouwproducten als rogge en spelt.

"Vergeten" groenten van onze voorouders kun je ontdekken en proeven bij  Archeon Culinair

1200 -  nu

Boomkwekerij in Boskoop

Boerderijen beschikten over een eigen boomgaard voor de fruitkweek. Kennis over het kweken van bomen was aanwezig in de Abdij van Rijnsburg. Rond 1550 gingen een aantal Boskoopse boeren zich toeleggen op het kweken van bomen Later begon men planten te verzamelen en vermeerderen tbv sierteelt.

Te beleven & zien in het Boomkwekerijmuseum Boskoop en diversen (eetbare) kwekerstuinen in Boskoop. 

mini-doc beschikbaar

1400 - nu

Veenweiden zijn bijzonder geschikt voor de zuivelproductie

Hoewel kaasbereiding in onze streek zeer waarschijnlijk door de Romeinen geïntroduceerd werd kwam deze pas goed op gang na de ontginning van de veengebieden. Daardoor wordt het land steeds beter geschikt voor veeteelt en door de grotere melkproductie gaat men ook kaas verkopen en ontstaat kaashandel. Gouda en Leiden hadden in de vijftiende eeuw al kaasmarkten.

Hoe Goudse en Leidse kaas op de boerderij gemaakt wordt kun je in het Kaasmuseum in Bodegraven zien. Boerenkaas en –zuivel kun je het beste bij een aantal kaas & zuivelboerderijen hier in de omgeving proeven.

Een (kleine) selectie waar je op de eigen boerderij gemaakte boerenkaas of -zuivel kopen kunt is Boer Ben in de Ridderbuurt, Kaasboerderij Luijten bij Aarlanderveen, de Witte Gravin bij Zwammerdam, Lena's Hoeve aan het Vaardorp Rietveld, Kaasboerderij Sol in Hazerswoude en Kaasboerderij van Leeuwen in Koudekerk.

1600 - 1850

Gemalen door de wind

Sinds de uitvinding van de molen werden molens ingezet tbv het malen van grondstoffen oa ook voor de voedselproductie. Denk aan meelsoorten tbv brood of mout tbv bier.

Een van de meest complete Nederlandse korenmolens is de Eendracht in Alphen. Ook Benthuizen en Hazerswoode Dorp heeft nog een korenmolen respectivelijk de Haas & Nieuw Leven.

Wil je producten kopen of proeven ? Dat kan bijvoorbeeld bij molen de Eendracht en molen de Haas of het Brouwhuis aan de Werf.

1700  - nu 

Visserij in de Zuid-Hollandse plassen

Brasem, paling, snoek, en baars zijn de typische vissoorten uit onze streek. Helaas stierf de zalm en steur hier uit. Maar later kwamen de snoekbaars en binnenkort rivierkreeftjes erbij als typische "watervruchten" van onze streek.

Een boeiende expositie over zoetwatervissers in het Groene Hart vind je in het streekmuseum in Reeuwijk. Trek in verse zoetwatervis ? Bezoek dan een van onze beroepsvissers aan de Westeinder, Nieuwkoopse of Reeuwijkse plassen. Ze vertellen je ook graag meer over hoe het met de onderwaternatuur in onze plassen gaat..

1750 – nu

Akkerbouw in droogmakerijen

Akkerbouw werd bij uitstek mogelijk op de voldoende droge en vruchtbare humusrijke kleibodem van de droogmakerijen. Ook ons zeeklimaat werkt mee voor landbouw. Lekker mild en (meestal) voldoende regen. Tradionele topproducten uit onze lage polders zijn: kleine (!) spruiten, aardappels, uien, knoflook en tarwe. Relatief nieuw is de teelt van asperges en tulpenbollen. 

Deze polderproducten zijn bijvoorbeeld in de Vierambachtpolder verkrijgbaar bij de Aspergeboerderij en boerderijwinkel Peters in Woubrugge, of die uit Polder Nieuwkoop bij Landwinkel Nieuwenhuizen.  Culinair kunnen we van producten uit onze polders genieten bij De Dijck in Rijnsaterwoude.

1800 - 1990

Tuinbouw & conserven-industrie in Ter Aar

Wie kent ze nog de uitjes van Uijttewaal of Koeleman? Die kwamen tot de negentiger jaren uit Ter Aar.

Het conserveren van tuinbouwproducten uit onze streek was nodig vanwege de beperkte houdbaarheid daarvan en de seizoensgebonden beschikbaarheid van de op de volle grond gekweekte groenten

Er bestonden al eeuwen een stevig aantal conserveringsmethoden van voedsel en groenten.  Fermenteren, drogen en roken kende men al sinds de oudheid . Vanaf het begin van negentiende eeuw ambachtelijk inmaken of wecken van groenten ook in onze regio populair. In het begin van de twintigste eeuw ontwikkelde zich daaruit in Ter Aar een conserveindustrie industrie. Toevoeging van suiker, zout en conserveringsmiddelen, verpakken in blik of glas, dit door verhitting vacuümtrekken en daarna sluiten waren belangrijke productiestappen in het conserveringsproces. 

De glorietijd van de groentenconservenindustrie is nog steeds te beleven in het Cultuur Historisch Museum van Ter Aar

2000 - nu

Streekproducten van de Rijn- & Veenstreek

Bodem gebonden voedsel productie was vroeger heel gewoon. Je kocht je ter plaatse geproduceerde groenten en zuivel direct bij de zelf-slachtende of de groenten- en melkboer.  Allengs werden deze verdrongen door het gemak van de supermarkt. Groenten direct van het land, boerenmelk, boerenkaas, biologisch vlees van de boerderij en craft bier, meel en vruchtensappen uit de R&V zijn nu weer terug van weggeweest.

Te proeven en beleven bij Landwinkels, Brouwhuis aan de Werf, Hoeve Kazen, Molen de Eendracht, Schenkerij Sonneveld en de diverse streekwinkels

 Nu - 2050

Op weg naar een duurzame voedselvoorziening

Voedsel heeft een enorme impact op het milieu. Technische oplossingen worden onderzocht zoals onderwaterdrainage of aquatische landbouw, zoals cranberrieteelt en lisdoddes of visteelt in veensloten. 

Duurzaam, maar toch economisch rendabel boeren in veenweide gebieden is een andere onderzoek richting door het telen van kroos, zoetwater vis, en drijvende zonnepanelen. De provincie werkt aan een Innovatie-agenda Landbouw, Proeftuinen, Voedselfamilies en Groene Cirkels. 

Een natuurinclusief Nieuw Gemengd Bedrijf is een veehouder of boomkweker op een bedrijf waar ook andere producten worden geleverd, zoals energie, waterbeheer, biodiversiteit, recreatie e.d..

Kringlooplandbouw is een vorm van duurzame landbouw waarbij de kringloop van stoffen gesloten is. Dit houdt in dat alle stoffen die door de landbouw uit een gebied verdwijnen ook weer teruggebracht worden in het gebied. Zoals energie uit mestvergisting of de gewasresten van de akkerbouw. 

Maar de boeren kunnen niet alleen voor duurzame wereld zorgen. Als consument kunnen we ook veel duurzamer op ons eten letten. Eet niet meer dan nodig is, vul de eetmeter in. Verspil zo min mogelijk, kook op maat en ook kliekjes zijn overheerlijk ! Wil je weten hoe duurzaam je eet ? Doe dan de voedselafdruk test.

Lees ook : Natuurlijke leefomgeving Hart van Holland

 

6. Natuur canon van de Rijn- & Veenstreek: Hoe wij kunnen ontspannen en genieten van de rust in ons natuurlijke landschap

Door de eeuwen heen heeft de mens in Rijn- en Veenstreek ingegrepen in het landschap en de natuur naar zijn hand gezet. Het grootschalige natuurlijke landschap van vrij stromende (veen)rivieren, begroeide oeverwallen, moeras en hoogveen uit het verre verleden is er niet meer. 

Er zijn nog maar weinig plekken waar je ons landschap zoals het vroeger was redelijk orgineel ervaart. Maar ze zijn er wel: het Vaardorp Rietveld, het Spookverlaat of vaar door de kwekerstuinen in Boskoop. Bij Nieuwkoop zijn de plassen nadat de mens ze niet meer nuttig vond ten dele aan hun lot overgelaten. Verbazingwekkend hoe de natuur zich in deze gebieden steeds weer opnieuw herstelde. Andere gebieden zijn nog heel recent teruggebracht in een natuurlijke staat en is de natuur (met een beetje hulp van ons mensen) zelf weer aan de slag om ons landschap te ontwikkelen.

Onze natuurgebieden zijn als het ware de broedmachines van bio-diversiteit in onze regio. Je stapt er in een tijdsmachine naar het verleden, je ontspant er en je komt er tot rust. 

Periode/Jaar

Venster

Inhoud

Voor 50

Duik naar de prehistorie in Onderwater natuurpark Zegersloot *

Wanneer je in de Zegerplas duikt en afdaalt langs de wanden van de plas  zie je de aardlagen van zand, klei en veen die in duizenden jaren in onze streek afgezet zijn.

In de wanden zitten holletjes waarin je met enig geluk een paling ontdekt, maar zeker witvis, grondels en rivierkreeftjes. Op de kunstmatige riffen van de afgezonken wrakken en betonbuizen zitten inmiddels koloniën van miljoenen mosseltjes die het water filteren en kraamkamer vormen voor micro-plankton

mini-doc beschikbaar 

50 - 400

Wandel in het spoor van de Romeinen langs de Kromme Aar

Wandel je langs de Kromme Aar, dan keer je terug naar de Romeinse tijd. Een kronkelend veenriviertje, met aan de ene kant een zompig moeras landschap en aan de andere kant een begroeide oeverhelling.

Met een beetje geluk zie het ijsvogeltje of een jagende boomvalk.    

mini-doc beschikbaar 

400 - 1200

Struin door de Hollandse bossen van Bentwoud

In het grootste beboste gebied in de Randstad en kun je, als in de oudheid toen de mens onze streek nog niet ontbost had, kriskras struinen over paden en door bos, open land struweel en langs waterpartijen.

mini-doc beschikbaar 

1200 -  nu

Vaar langs de boomkwekerij in Boskoop **

Rondvaarten laten je het slagenlandschap van Boskoop ervaren en gidsen vertellen hoe in sommige kwekerstuinen anno 2020 nog steeds bomen (zo noemt Boskoop alle planten met een verhoutende stam) op een traditionele manier  gekweekt worden. Je ziet mooie nog originele windakkers (kwekerijen omringd door randen met els, es, of wilg die de bomen in de kwekerijen tegen stormen beschermden), gevarieerde heesterkwekers (dwz. houtige planten die zich onmiddellijk boven of al in de grond vertakken in een aantal takken, die meer of minder dik kunnen worden) en romantische plasjes die nu als waterberging fungeren. Ze zijn ontstaan door het afgraven van oude kwekerijen.

Rond deze plasjes groeien spontaan weer planten en bloemen in de vorige eeuwen voor de kweek naar Boskoop gehaald zijn. 

mini-doc beschikbaar 

1400 - nu

Beleef hoe er vroeger geboerd werd in Vaardorp Rietveld **

Ontdek hoe hier vroeger alle vervoer over water ging.  Melk van de koeien kaas, boter en andere zuivelproducten werden over water afgevoerd om steden te voeden. Te beleven en proeven bij diverse kaas & zuivelboerderijen.

Huur een roeibootje of boek een vaarexcursie en je ontdekt hoe de agrarische natuur is in zijn pure vorm in de nog bestaat in de 21 ste eeuw.

mini-doc beschikbaar 

1450 - nu

Ontdek de landschaps types van het Zaans Rietveld

Wanneer je door dit natuurgebied wandelt ontdek je drie landschaps types. Een plas-dras landschap en het struwelen gebied als in de tijd van de Limes en de vochtige veenweiden uit de middeleeuwen.

Het gebied is in het voor- & najaar in de doortrek populair als rustgebied voor honderden weidevogels en steltlopers.

mini-doc in voorbereiding

1500 - nu

Op watersafari door de Nieuwkoopse plassen

Een van de bijzonderste natuurbelevenissen in de R&V is een excursie met Natuurmonumenten door ons grootste natuurgebied of ga in Nieuwkoop of Noorden per gehuurde kano of fluisterboot er op watersafari. 

Je bent verzekerd van aalscholvers, karekieten en andere rietzangvogels. Aardige kans ook dat je de purperreiger of lepelaar spot. Ook zijn de plassen van Nieuwkoop en Noorden hét kroondomein waar de otter zich sinds een aantal jaren weer thuis voelt.

mini-doc beschikbaar

1650  - nu

Spookverlaat of Kruiskade

Een nog origineel historisch landschap. Men dacht dat het er spookte bij een sluis (“verlaat”) die ooit in het gebied te vinden was. Tussen de geriefbosjes (‘gebruiksbosjes:") liggen oude insteekhaventjes. Deze haventjes zijn een manier geweest om het waterpeilverschil tussen de polders te overbruggen. Schepen meerden hier aan en de vracht werd overgeladen op schepen die op het lagere peil lagen.

Niet alleen qua cultuurhistorie is dit gebied een bezoek waard, maar ook vanwege de vele en bijzondere vogels. Ijsvogels, waterrallen, roerdompen, etc. laten zich er allemaal zien en horen. 

mini-doc in voorbereiding

1700- nu

Ontdek de hoogteverschillen langs de Molenviergang *

Vanaf de Oude Rijn daal je over het molenpad in de polder af. Verbaas je over het aquaduct waardoor sloten op twee poldernivo’s elkaar kunnen kruisen. Wanneer het geregend heeft zijn alle vier molens vol in bedrijf en zie je hoe ze gezamenlijk met oerkracht door windenergie aangedreven nog steeds de polders bemalen.

mini-doc beschikbaar 

 1750 - nu

Geniet van de wijdsheid van de Droogmakerijen **

Bovenop de polderdijk zie je aan de hoedjes op de meerpalen in het landschap  waar vroeger de molens van de molengang van deze droogmakerij stonden. Aan het einde van het polderpad wordt je verrat door een groots en wijds polderuitzicht. Ook zie je hoe de stad oprukt en de Randsteden verbonden zijn door een 380 kV hoogspanningsleidingnet. Realiseer je dat de trein hier met 180 km en meer onder ons door de HSL Groene Hart tunnel door raast.

mini-doc in voorbereiding

1750 – nu

De vogelkijkschermen en het polderpad door De Wilck

Vroeger weiland nu een belangrijk weidevogelreservaat. Geniet er in het voorjaar van de zang en de vrije val  van de veldleeuwerik. In de winter is het polderpad gesloten om de kleine zwaan rust te gunnen.

mini-doc in voorbereiding

1800 - nu

Wandel door de NPC tuinen in Boskoop

In de 19 eeuw trokken de Boskoopers de wereld in om moederplanten te verzamelen om die in hun kwekerstuinen te planten om stekjes te leveren en de meegebrachte planten te vermeerderen.

De NPC tuinen zijn nu de bio-genetische voorraad kamers van plantaaardig erfgoed. Een aantal plantensoorten komen elders in de vrije natuur niet meer voor.

mini-doc beschikbaar 

2000 - nu

Geerpolder of de Ruigeborg

In de Geerpolder ontwikkelt zich nieuwe natuur nu in een nu nog grotendeels waddenachtig kreken landschap, dat binnen een aantal jaren zal veranderen in een plas-dras gebied zoals het al wat oudere natuurgebied van de Groene Jonker.

Bezoek de Geerpolder tegen zonsondergang of -opgang. Dan heb je kans te genieten van de aankomst, repectievelijk het vertrek, van tientallen grote zilverreigers van hun slaapplaats in bij de Geerpolderplas

mini-doc nog te plannen

Vanaf nu

Nieuwe natuur

Naar mate het aantal inwoners in de Randstad groeit zal ook de druk op ons  landschap toenemen.

Inzichten over landschap- milieu- en de daarvan afgeleide natuurontwikkeling zullen blijven veranderen. Het kan bijna niet anders op sommige plekken zal er natuur verdwijnen en het landschap veranderen, maar een gezonde leefomgeving voor mens, dier en plant is & blijft hoe dan ook van levensbelang. Hoe dat uitpakt ? Moeilijk te voorspellen. We zullen blijven zoeken naar nieuwe wegen om evenwicht te vinden in bio-diversiteit, landschap, groen, bodem en water.

Lees ook : Natuurlijke leefomgeving Hart van Holland

Nb. (delen van) deze vensters kunnen ook in andere canons ingepast worden

  • • water canon
  • •• bodem canon

meer weten over de venieuwing van ons centrum ?
lees dan: Welkom bij ons vernieuwde Bezoekerscentrum

stavaza: 25-01-2020